15 Ιανουαρίου: όταν ο Νέοελληνισμός και η Νεορωμιοσύνη συναντώνται ισάξια στον ΠΑΟΚ με τα μελανόλευκα χρώματα

Στις 15 Ιανουαρίου 1822 ολοκληρώθηκαν οι εργασίες για το πρώτο Σύνταγμα της Ελλάδας, ενώ την ίδια περίοδο η Αϊτή αναγνώρισε πρώτη διεθνώς την Ελληνική Ανεξαρτησία (Κορδάτος, Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, 1971). Το Σύνταγμα συντάχθηκε κυρίως από τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο και τον Αναστάσιο Πολυζωίδη — γεγονός όχι τυχαίο, καθώς εκείνη την εποχή οι Φαναριώτες και οι Μακεδόνες διέθεταν υψηλότερο μορφωτικό και διοικητικό υπόβαθρο σε σχέση με τους πληθυσμούς της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας, λόγω επαφής με την ευρωπαϊκή παιδεία, τη διπλωματία και το δίκαιο (Σβορώνος, 1980).

Η συμβολή των Ρωμιών και των Μακεδόνων στην Επανάσταση υπήρξε καθοριστική: από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη και τον μελανόλευκο Ιερό Λόχο, με την πρώτη μελανόλευκη (ασπρόμαυρη) σημαία του — με σχέδιο εμπνευσμένο από τον στίχο «από τα κόκκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά» — οι οποίοι ξεκίνησαν την Επανάσταση στις 22 Φεβρουαρίου 1821 (περιοδικό Ιστορία, τχ. 14, 2003).

Οι άνδρες του Ιερού Λόχου έφεραν ομοιόμορφες στολές ευρωπαϊκού τύπου, φτιαγμένες από ολόμαλλη μαύρη τσόχα· γι’ αυτό ονομάζονταν μελανοφόροι ή μαυροφόροι. Σημαντικός υπήρξε και ο ρόλος της Φιλικής Εταιρείας στην Οδησσό και την Κωνσταντινούπολη, που προετοίμασε την Επανάσταση (Γ. Σαμψών, Η Φιλική Εταιρεία, 1985), καθώς και η δράση του Μακεδόνα Εμμανουήλ Παπά και του Γεωργάκη Ολύμπιου (Ν. Παπαθανασίου, 1992), έως και τη σύνταξη των θεσμικών βάσεων του νέου κράτους.

Για τους μελανοφόρους με την ασπρόμαυρη σημαία, οι εθνικοί μας ποιητές αναφέρθηκαν με ιδιαίτερη τιμή: ο Ανδρέας Κάλβος τους αποκαλεί «γνήσια τέκνα της Ελλάδας» στην ωδή του· ο Διονύσιος Σολωμός φαίνεται πως εμπνεύστηκε από τη θυσία τους τον στίχο του Εθνικού Ύμνου «Από τα κόκκαλα βγαλμένη των Ελλήνων τα ιερά» για τη σημαία· ενώ ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης έγραψε στο κλασικό ποίημά του — τη βασική ποιητική πηγή για τους μαυροφορεμένους Ιερολοχίτες — τα παρακάτω:

Ο Ιερός Λόχος (19ος αι.)
Νέοι, παιδιά της λευτεριάς,
της δόξας πρωτομάρτυρες,
με μαύρα ρούχα ντυμένοι,
μες στου Υψηλάντη το πλευρό,
βαδίζουν εις τον θάνατο
κι ο θάνατος τους τρέμει.

Τα μαύρα και άσπρα φόρεσαν και οι Μακεδονομάχοι, με την αντίστοιχη μαύρη μακεδονική φουστανέλα (ντουλαμά), καθώς και όλοι οι Ρωμιοί στις στολές τους: Πόντιοι, Κρητικοί, Μανιάτες, Θρακιώτες, Ηπειρώτες, Μικρασιάτες κ.ά.

Η οικογένεια Υψηλάντη έφερε στο οικόσημο και στη σφραγίδα της τον Αετό, καθώς ανήκε στη γενεαλογική γραμμή των Κομνηνών και των Μεγάλων Κομνηνών (Καρατζαφέρης, 1998).

Οι Κομνηνοί εισήγαγαν πρώτοι τον ασπρόμαυρο δικέφαλο αετό στο Βυζάντιο, σχεδιασμένο είτε στο χέρι είτε σε σφραγίδα: μαύρο δικέφαλο πάνω σε άσπρο υπόβαθρο, σύμφωνα με τα ιδρυτικά πρότυπα της τυπογραφίας της εποχής.

Στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας χρησιμοποιούσαν επίσης ασπρόμαυρο θυρεό και τον ίδιο αετό στον στρατό, ως σύμβολο της Μαύρης Θάλασσας — στοιχεία που αποτυπώνουν τη διαχρονία της Ρωμιοσύνης (Chatzis, The Komnenoi and Byzantium, 2007). Πολλές πηγές παρουσιάζουν τον ασπρόμαυρο θυρεό των Μεγαλοκομνηνών σε συνδυασμό με τα τέσσερα «Β» ή τέσσερις σταυρούς, καθώς και με χρυσό και πορφυρό, τα χρώματα της σημαίας της Θεσσαλονίκης και της Κωνσταντινούπολης στον Καταλανικό Χάρτη.

Τον ασπρόμαυρο δικέφαλο επιβεβαιώνουν και ξένες πηγές. Ευρωπαίοι λόγιοι, σε σπάνια έγγραφα της εποχής, αποτυπώνουν τον βασιλιά της Ελλάδας — Βυζάντιο / Κωνσταντινούπολη για εμάς, Grecia για αυτούς — με ασπρόμαυρο δικέφαλο αετό· της Αλεξάνδρειας με χρυσοπορφυρό· και τον βαυαρικό του Καρλομάγνου κιτρινόμαυρο.

Τον αυθεντικό μελανόλευκο δικέφαλο τιμούν πολλές γνήσιες μονές, που δεν επιθυμούν να επιδοτούνται από την Ευρωπαϊκή Ένωση ούτε να υιοθετούν το κίτρινο χρώμα, επηρεασμένο από την Αγία Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία της Βαυαρίας, η οποία υπήρξε εχθρική προς το Βυζάντιο.

Δυστυχώς, η Εκκλησία Αθηνών και Πάσης Ελλάδος χρησιμοποιεί κίτρινο στη σημαία του αετού χωρίς ιστορική βάση από το 1980 και μετά, σε προαύλια εκκλησιών (εμπορικό σχέδιο), την περίοδο ένταξης της χώρας στην Ε.Ε., όπου κυριαρχεί η Γερμανία. Πρόκειται για βαυαρικό, γερμανικό νεολογισμό, στα πρότυπα του δικού τους Μεσαίωνα, όπως και το ανοιχτό μπλε της ελληνικής σημαίας, που μιμείται τη σημαία βαυαρικού κρατιδίου και του αντίστοιχου βασιλικού οίκου των Βίττελσμπαχ.

Κεντρική μορφή αυτής της πνευματικής συνέχειας υπήρξε και ο Μηνάς Μηνωίδης, Μακεδόνας λόγιος του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, δάσκαλος του Σερραίου δικαστικού Αναστάσιου Πολυζωίδη, ο οποίος έσωσε τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη (Παπαρηγόπουλος, Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμ. 10). Ο Μηνωίδης ήταν υπέρ του Ιωάννη Καποδίστρια και κατά της Βαυαροκρατίας. Δίδαξε στην περίφημη Σχολή των Σερρών, χάνοντας μάλιστα συγγενή του στα γεγονότα της πόλης.

Ως πνευματικός άνθρωπος, ο Μηνωίδης οραματίστηκε την αναβίωση των Μουσείων (από τις Μακεδόνισσες Μούσες) και των Ολυμπίων Αγώνων, επιδιώκοντας τη σύνδεση της αρχαίας παιδείας με το νέο ελληνικό κράτος (Μαρκεζίνης, 1999).

Στην ίδια σχολή δίδαξε και ο Δημήτριος Μαρούλης. Σύμφωνα με τον αστικό μύθο, από τη γενιά του προήλθαν τα περίφημα τσιγάρα «Λήθη», με το τετράφυλλο — σύνθετο και βαθιά ελληνικό σύμβολο — και τη σελήνη της θεάς Άρτεμης, προστάτιδας του Βυζαντίου, που συμβολίζει το πέταλο. Το τετράφυλλο, που συμβολίζει τον Σταυρό στη μακεδονική αγιογραφία, και το πέταλο μαζί συμβολίζουν το «CX», που στα λατινικά και ελληνικά παραπέμπει στο όνομα του Χριστού (Christian).

Το σήμα των τσιγάρων «Λήθη» χρησιμοποιήθηκε ιστορικά και από τον ΠΑΟΚ, ενσωματώνοντας αυτούς τους συμβολισμούς στην προσφυγική και ρωμαίικη ταυτότητα του συλλόγου (Γεωργιάδης, ΠΑΟΚ: Ιστορία και Ταυτότητα, 2010), αν και μπορεί να ισχύει και το αντίστροφο: οι Μαρούληδες να έλαβαν το έμβλημα από τον ΠΑΟΚ. Οι Μαρούληδες ήταν γόνοι πνευματικών ανθρώπων και τοποθετούσαν στα πακέτα τσιγάρων πλήθος ιστορικών συμβόλων, ακόμη και δικέφαλους αετούς. Οι Κωνσταντινουπολίτες χρησιμοποιούσαν το τετράφυλλο με το πέταλο και τον σταυρό στις βασιλόπιτες, τοποθετώντας μέσα συνήθως Κωνσταντινάτα φλουριά.

Δεν είναι τυχαίο, λοιπόν, ότι οι Κωνσταντινουπολίτες επέλεξαν την 15η Ιανουαρίου 1923 για να ιδρύσουν την Ένωση Κωνσταντινοπολιτών, το μητρικό σωματείο του ΠΑΟΚ (Αρχείο ΕΚ, 1923), την ημέρα της διεθνούς αναγνώρισης της Ελλάδας μέσω της επανάστασης της Νεορωμιοσύνης. Δεν είναι τυχαία ούτε τα μελανόλευκα χρώματα του ΠΑΟΚ.

Η 15η Ιανουαρίου παραμένει ταυτόχρονα καταληκτική ημέρα δέσμευσης της ΚΑΕ ΠΑΟΚ, με συμβολική επανίδρυση στις 27/02/2004, διατηρώντας όμως το 1926 στη φανέλα. Η ημερομηνία υπενθυμίζει την αναβίωση των Ολύμπιων Πνευματικών, Μούσειων, Μακεδονικών και Πιέριων Αγώνων του Μηνωίδη, καθώς και την 27η Φεβρουαρίου, ημέρα κατά την οποία το 380 μ.Χ. ο Χριστιανισμός καθιερώθηκε ως παγκόσμια θρησκεία στη Θεσσαλονίκη (Βασιλειάδης, 2001).

Με αυτόν τον τρόπο, ο ΠΑΟΚ ενώνει ισάξια τη Δύση του Νεοελληνισμού, με τον Αριστοτέλη Μυστακίδη, και την Ανατολή της Νεορωμιοσύνης, με τον Ιβάν Σαββίδη, συνδέοντας την αρχαία ελληνική, τη βυζαντινή και την προσφυγική μνήμη σε ένα σύγχρονο συλλογικό σώμα.

Ο ΠΑΟΚ στέκεται έτσι ως ζωντανή γέφυρα ανάμεσα στον Νέοελληνισμό και τη Νεορωμιοσύνη, συνδέοντας πνευματικότητα, αθλητισμό και ιστορική συνέχεια σε ένα ενιαίο πολιτισμικό σύνολο.

Άλλωστε, για τους γνωρίζοντες, η γνήσια ελληνική σημαία είναι στο μαύρο-μπλε, που ενώνει το Αιγαίο με τη Μαύρη Θάλασσα. Παρόμοια μαύρο-μπλε ελληνική αισθητική φέρουν και σημαίες του ΠΑΟΚ, του συλλόγου που έκανε τον Ελληνικό Ύμνο «ΠΑΟΚτσήδικο» με το περιβόητο: «Σε γνωρίζω από τη φανέλα, την ασπρόμαυρη στολή».

Ίσως ήρθε η σειρά και η Εκκλησία της Ελλάδας να επιστρέψει στα ασπρόμαυρα χρώματα της Ρωμιοσύνης, τα οποία — από την αρχαιότητα έως σήμερα — αποτελούν, βάσει ερευνών, τα πλέον δημοφιλή χρώματα στον άνθρωπο.